बोल्न छाडे अछामी भाषा

<p><b>होम साउद | फागुन २६, अछाम (रासस) |</b> अछामी भाषाको संरक्षणमा कसैले चासो नदिंदा भाषा नै नरहने जोखिम बढिरहेको छ । यो भाषाको छुट्टै लिपी छैन । अछामी भाषाको विषयमा पर्याप्त लिखित इतिहास पनि छैन । तर, बोलीचालीका हिसाबले अछामी भाषाको छुट्टै पहिचान र फरक धार खुट्याउन सकिन्छ ।&nbsp;<br></p><p>यसअघि अछामी भाषामा यस क्षेत्रका मौलिक देउडा गीतहरु थुप्रै रचिएका र बजारमा ल्याइएका पाइन्छन् । अछामी भाषाका विषयमा व्यक्ति पिच्छे फरक धारणा रहेको पाइन्छ । कतिपयले अछामको बान्नातोलि, कालागाउँ, जुपु, वलिगाउँ, मंगलसैन, कुन्तीबण्डाली, जनालिबण्डाली र बिरपथ क्षेत्रमा बोलिने भाषा नै खासमा अछामी भाषा रहेको तर्क गर्छन् भने कतिपयले आ–आफ्नो क्षेत्रमा बोलिने भाषा नै अछामी भएको दाबी गर्छन् । छिमेकी जिल्ला कालिकोट, डोटी र बाजुरासँंग सीमा जोडिएका स्थानहरुमा तीं जिल्लाहरुको भाषा समेत यसमा मिश्रण भएको पाइन्छ । आयातित र नेपाली भाषाको वर्चस्व बढ्दै गएपछि अछामी भाषाको प्रचलन विस्तारै घट्दै गएको हो । अछामी भाषा संरक्षण गरी मौलिकता जोगाइराख्न राज्य स्तरबाटै पहल हुनु आवश्यक भएको विज्ञहरु बताउँछन् । यसलाई लिपिबद्ध गर्नुपर्ने खाँचो छ ।&nbsp;</p><h2><b>पहिलो लघुकथा सङ्ग्रह ‘भोल्छालको रामारोशन’&nbsp;</b></h2><p><img src="http://sajhasabal.com/uploads/posts/18ceb68507a55232dd32a4035deb8f881552181752.jpg" style="width: 720px; float: left;">स्रष्टा मोहन शाहले भर्खरै प्रकाशनमा ल्याउनुभएको अछामी भाषाको आफ्नो पहिलो लघुकथा सङ्ग्रह ‘भोल्छालको रामारोशन’ मा यसरी चिन्ता पोख्नुभएको छ ः&nbsp;</p><p>“कोईपन भाषा आफै भाषा हुन सक्तैन । त्यईको विकास र संरक्षणका लागि लाग्नु पड्डो छ । अछामी भाषाका विषयमा अछामी भाषीमाझ पन एकमुष्ट बिचार पलाउन सक्याको आछिन । थोकथोकाई जान्याँ सुन्याँ र भाषाप्रति माया हुन्याँ सचेत पुर्खाले फाट्ट फुट्ट अछामी भाषाका विषयमा कलम चलायापन अईलेको पुस्ता जम्मै अलमलमा पणेको छ । खासगरी कुणा हरिहेलु भन्याँ लिपिको अभावले अछामी भाषाका अद्द शब्द नेपाली भाषामा बदल्ली, मिस्सी सकेका छन् भन्या अद्द शब्द बोलिचालिमा नआँउनाले हराउन लाग्याका छन् ।”&nbsp;</p><p>उनानचास वटा कथा रहेको यस कृतिमार्फत शाहले अछामको स्थानीय परिवेश, प्रवृत्ति र यहाँको समग्र विकासमा चासो ब्यक्त गर्नुभएको छ । शाहले सुन्दर पर्यटकीय क्षेत्र रामारोशनको वर्णन सँगसँगै त्यसको भविष्यप्रति आशावादिता प्रकट गर्नुभएको छ । अछामको मौलिक परिवेश, पर्यटन, विकास, राष्ट्रियता, चुलिँदो बेथिति जस्ता पक्षमा पनि उहाँले कटाक्ष गर्नुभएको छ ।&nbsp;</p><p>अछामी भाषामा प्रकाशित लघुकथा सङ्ग्रहले भाषा संरक्षणका लागि केही आधार तय गरेको मान्नुपर्छ । कृतिबारे लेखक शाह भन्नुहुन्छ – “आज एक अछामीले आफ्नै मातृभाषा अछामी लवज बोल्न छाण्यापछी, अछामी भाषा बोल्यापछी अनपढ, गोठालो सम्झन्याँ अवस्थाले आफ्नो स्थानीयता र आफ्नो फरकपनको बित्तातोड हुँदै गयाको छ ।”&nbsp;</p><p>शाहले कथा सङ्ग्रहमा कुर्सीको लडाइँमा मुर्छा पण्याको देश, हलकट नेता चाम्णो राजनीति, न्याउँले खेल, भोल्छालको रामारोशन, म कुकुरको चौकीदार होइन, सुत्क्यारीको सुर्ता, त्यै वर्षको अनिकाल, खप्तडको रुवाबासि, हरायो जुम्ली काम्लो जस्ता मौलिक र यर्थाथपरक विषयहरुलाई उजिल्याउनु भएको छ ठेट अछामी शब्द र भाषा प्रयोग गरेर ।&nbsp;</p><p>आफू सबै कुरामा पूर्ण नभएको बताउनुहुने उहाँले अछामी भाषाका शब्दहरु जोगाउने हेतुले बोलीचालीमा रहेका शब्दहरुलाई लघुकथा सङ्ग्रहमार्फत स्थापित गर्न खोज्नुभएको छ । नेपाली भाषाकै सहोदर शाखा भाषाका रुपमा रहेको अछामी भाषालाई जोगाउन सबैले सरोकार राख्नसपर्ने बेला आएको उहाँ बताउनुहुन्छ ।&nbsp;</p><p>अछामी पत्रकारिताबाट अछामी भाषाको संरक्षण र सम्बद्र्धन गर्छु भनेर लागिरहनुभएका शाहले करीब दुई वर्षसम्म अछामस्थित रेडियो रामारोशनबाट समेत संरक्षणको अभियान थाल्नुभएको थियो । अछामी भाषाको चिनारी सँगसँगै स्वर्ग झैं सुन्दर अछामको पर्यटकीय क्षेत्र रामारोशनलाई चिनाउन र प्रचारप्रसार गर्न कथासङ्ग्रहको नाम ‘भोल्छालको रामारोशन’ जुराएको उहाँको भनाइ छ ।&nbsp;</p><h2><b>अबको जिम्मेवारी&nbsp;</b></h2><p>अछामी भाषाको विकास र संरक्षणका लागि पछिल्लो समय भने जिल्लामा स्वतःस्फूर्त रुपमा केही पहल भएका छन् । जिल्लामा सञ्चालनमा आएका विभिन्न एफएम रेडियोले अछामी भाषामा समाचार, कार्यक्रम र विज्ञापन प्रसारण गरेर भाषा संरक्षण र प्रचारप्रसारमा योगदान पुर्याइरहेका छन् । रेडियो रामारोशनले आफ्नो स्थापनाकाल २०६४ सालदेखि नै अछामी भाषामा समाचार बुलेटिन र कार्यक्रमहरु निरन्तर प्रसारण गरिरहेकाले पछिल्लो समय जिल्लावासीले पनि भाषाप्रति मोह राख्न थालेका रेडियोका स्टेशन म्यानेजर चन्द्रबहादुर थापाले बताउनुभयो । रेडियोका कारण पनि अछामी भाषाको संरक्षण र प्रचारप्रसारमा महत्वपूर्ण सघाउ पुगेको उहाँको भनाइ छ ।&nbsp;</p><p>विगतदेखि नै यहाँका कलाकारहरुले अछामी भाषामा गीत रचना गरेर बाहिर ल्याइरहेका छन् । तत्कालीन अवस्थामा राजाराम भाट, नरबहादुर भण्डारीदेखि नयाँ पुस्ताका देउडा गायकहरु लाल बहादुर धामी, देवेन्द्र भाट, जनक साउद, गोविन्द बिष्ट, जनक कार्की लगायतले पनि अछामी भाषाका शब्दहरु उनेर गीत रचना गर्नुभएको छ । तर। विशुद्ध अछामी भाषाकै संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि भने निरन्तर र पर्याप्त काम भएको छैन । भावी पुस्ताका लागि पनि अछामी भाषाको मौलिकता जोगाइराख्न अपरिहार्य भएकाले यसतर्फ सबै सरोकारवाला जिम्मेवार हुनुपर्नेमा युवा समाजसेवी नमराज न्यौपानेले जोड दिनुहुन्छ । न्यौपाने भन्नुहुन्छ – “कतिपय अछामी शब्दहरु नेपाली भाषामा रुपान्तरण भइसकेका छन् । अछामी भाषाको संरक्षणका लागि पुस्तक प्रकाशनमा जोड दिइनुपर्छ । यसका लागि स्थानीय तहले पनि कार्यक्रम बनाउन आवश्यक छ ।”&nbsp;</p><p>देशमा सङ्घीय प्रणाली लागू भएर नागरिकले घरआँगनमै स्थानीय सरकारको अभ्यास गरिरहेको बदलिँदो परिवेशमा आफ्नो इतिहास, मौलिक पहिचान र परिचयका लागि पनि अछामी भाषा संरक्षण गर्नुपर्ने सवाल जोडदार रुपमा उठेको छ । मंगलसैन नगरपालिका प्रमुख तथा अछामको मौलिक इतिहासका जानकार पदमबहादुर बोहरा भन्नुहुन्छ – “अहिले बोलीचालीमा रहेका केही शब्द बाहेक अछामी भाषाका मौलिक शब्द हराइसकेका छन् । पहिले पहिले अछामी भाषालाई नेपाली भाषा भन्ने गरिन्थ्यो । अहिले पुराना सबै शब्दहरु लोप भइसके, नयाँ पुस्ताले बोल्नै छाडिसके ।”&nbsp;</p><p>यहाँको चालचलन, रीतिरिवाजसँगै अछामी भाषालाई पनि लिपिबद्ध गर्न आवश्यक रहेको बोहरा ठान्नुहुन्छ । कम्तीमा सञ्चारमाध्यममार्फत घचघच्याउने काम भइदिए स्थानीय तह र जनप्रतिनिधिहरुमा पनि यस कार्यमा लाग्न उत्प्रेरणा जाग्ने उहाँको विश्वास छ ।&nbsp;</p>