खोज

काठमाडौं । पछिल्ला केही वर्षयता नेपालबाट वैदेशिक रोजगारीमा जाने दक्ष कामदारको माग घट्दै गएको पाइएको छ । जानाकारहरूका अनुसार यसको प्रमुख कारण श्रम मन्त्रालयको गैरजिम्मेवार नीति, कमजोर व्यवस्थापन, बेथिति संरक्षणमा भूमिका, मिलिमतो र वैदेशिक रोजगारदातासँग प्रभावकारी समन्वयको अभाव हो । यसको प्रत्यक्ष असर नेपालमा भित्रिने रेमिट्यान्समा समेत छ ।

नेपालबाट वैदेशिक रोजगारमा जाने अधिकांश युवाहरुले सीपनै नसिकी तथा काम गरेको अनुभव भएको भन्दै नक्कली प्रमाणपत्र पेश गरेर रोजगारीमा जाने गरेको बर्षौं भएको छ । त्यसो त सीप सिकेरै गएपनि गुणस्तरीय सीप सिकाई युवाहरुले पाएकै छैनन् । रोजगारको कार्यक्षत्रमा बिभिन्न देशका युवाहरुसँग प्रतिष्पर्धा गर्दा नेपालीहरुको सीप र योग्यता अभावकै कारण तल्लो तहमा काम गर्न बाध्यता छ । कागजमा मात्र अनुभव र सीप सिकेको प्रमाण पत्र हुने तर वास्तविकतामा केहि कुरा नजानेका युवा सम्बन्धित रोजगारमा जोडिदा नेपाली कामदारप्रति रोजगारदाताले हेर्ने दृष्टिकोण क्रमश बदलिदो छ ।

यसैको प्रभावमा लामो समयदेखि विदेशका ठूला कम्पनीहरुबाट नेपालमा उच्च तहका कामदारहरुको माग क्रमश घट्दै गएको बताइएको छ । अधिकांश रोजगारदाताले नेपाली कामदारमाथि विश्वास नगरेकै कारण कतिपय रोजगारदाताले बिभिन्न म्यानपावर कम्पनीसँग मागपत्र प्रमाणीकरण अगावै रोजगारमा जोडिन चाहेकाहरुको बायोडाटा माग्ने गरेको पाइएको छ । तर म्यानपावरहरुमा बिचौलियाहरुको गहिरो प्रभावको कारण रोजगारदाता कम्पनीहरुमा प्रतिष्पर्धी कामदारनै पुग्ने गरेका छैनन् । बिचौलियाहरुले जस्ता कामदार म्यानपावरमा जोडे तिनै कामदारको बायोडाटा मात्र रोजगारदातालाई पुग्ने गरेको छ । जसको कारण नेपालमा आवश्यक जनशक्तिनै पाउने/नपाउने अन्यौलता रोजगारदातामा छ ।

श्रम मन्त्रालयले १० बर्ष अघि फ्री भिसा फ्री टिकट लागू गरेदेखिनै यो समस्या झनै बढेको पाइएको छ । म्यानपावरहरुले रोजगारमा जान चाहेका युवाहरुसँग सरकारले तोके भन्दा बढी अशुली गर्नको लागि रोजगारमा सिधा पहुँच दिईरहेका छैनन् । साथै लक्षित युवाहरुमा रोजगारदाताको माग अनुसार बिज्ञापन पुग्ने गरि पहुँचनै दिएका छैनन् । सकेसम्म बिचौलियाहरु मार्फत जोडिएका युवाहरुलाई मात्र अन्तर्वार्तामा समावेस गर्दै आएका छन् । बिचौलिया मार्फत जोडिएका युवाहरुलाई पेशा जानेको तथा कामको अनुभव भएको नक्कली प्रमाणपत्र बनाइदिएरै भएपनि अन्तर्वार्तामा छिराउने गरिएको छ । यसरी बिचौलिया मार्फत चर्को लागत सम्झौता गरेपछि सजिलै नक्कली प्रमाणपत्रको आधारमा रोजगारमा जोडिन पहुँच बन्ने अवस्थाको कारण वास्तविक सीप सिक्ने र अनुभवी बन्ने कुरामा युवाहरुलाई बाध्यता छैन । यसरि जोडिएका युवाहरु रोजगारमा पुगेपछि कमजोर सावित भईरहेका छन् । जसले गर्दा रोजगारदाताले नेपाली कामदारलाई हेर्ने दृष्टिकोण समेत गिर्दो छ ।

वैदेशिक रोजगारको अवसर भन्दै दैनिक आउने अधिकांश बिज्ञापनहरुमाथि गम्भीर प्रश्न उठ्ने गरेका छन् । रोजगारको अवसर भन्दै आउने बिज्ञापनहरुलाई आधार मानेर सम्बन्धित म्यानपावरमा फोन सम्पर्क गर्दा औपचारिकताको लागि मात्र बिज्ञापन गरिएको थाहा हुन्छ । सरकारको कानुनी प्रक्रिया पुरा गर्नको लागि मात्र बिज्ञापन गर्ने गरेको विषय सामान्य भने होइन । नेपालको संबिधानमा रोजगारमा सबैको समान पहुँच र अवसर हुनुपर्ने भनिएपनि वास्तविकतामा बिचौलियाहरुको पहुँचमा मात्र वैदेशिक रोजगार क्षेत्र रुमल्लिएको छ । बिचौलियाले आफ्नो हातमा पासपोर्ट भएका र रोजगारमा जोडिंदा चर्को लागत बुझाउन तयार भएको निश्चित गरेर मात्र अधिकांश अन्तर्वार्तामा घुसाउने गरेको अवस्था छ । यसरी घुसाउदा दक्षतानै नभएकाहरुलाई दक्षताको नक्कली प्रमाणपत्र बनाएर पठाइन्छ भने दक्ष कामदारहरु त्यस्ता अन्तर्वार्ताबारे जानाकार समेत नहुने समेत गरेको पाइएको छ ।

सबैभन्दा बेथिति के छ भने बिचौलियाबाट कामदार छनौट गरेर सबै तयारी पुरा गरेपछि मात्र सार्वजनिक रुपमा बिज्ञापन हुने गरेको छ । यसो हुनुमा श्रम-मन्त्रालयकै अनुगमन संरचना कमजोर हुनुलाई औल्याईएको छ । वैदेशिक रोजगारमा प्रतिष्पर्धी रुपमा कामदारको उपस्थितिको अभावको कारण रोजगारदातासम्म पुग्ने कामदारको योग्यतालाई लिएर गम्भीर प्रश्न उठाउने अवस्था रहेको छ ।

म्यानपावर व्यवसायीकै कुरालाई मान्ने हो भने विगत केही वर्षमा प्रविधि, स्वास्थ्य, निर्माण र होटल व्यवस्थापन जस्ता क्षेत्रमा दक्ष कामदारको मागमा गिरावट आएको छ । ठूलो संख्यामा माग दिने खाडी राष्ट्रहरुबाट पछिल्लो समय क्लिनर र लेवरको डिमाण्डहरुमात्र बढि आईरहेका छन् । यी राष्ट्रहरुबाट पहिला ठूला-ठूला रोजगारदाताहरुले नेपाली कामदार माग्ने गरेको अवस्था भएपनि क्रमश घट्नुमा नेपाली कामदारको दक्षता माथि गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ । रोजगारदाताहरुले नेपालमा दक्ष कामदारनै नपाउने गरेको गुनाशो गर्ने गरेका छन् । धेरै तलब र सेवा-सुविधा हुने पदहरुमा नेपाली कामदारहरुको माग घट्नुमा वैदेशिक रोजगार क्षेत्रमा भएको बेथितिनै प्रमुख कारण मानिएको छ । रोजगारदाताले दक्ष कामदार छनौटक लागि भारत, फिलिपिन्स र भियतनामतर्फ बढी आकर्षित भइरहेका बताइएको छ ।

श्रम मन्त्रालयले वैदेशिक रोजगार प्रवर्द्धन गर्ने नीति प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न नसक्दा समस्या जटिल बन्दै गएको छ । नवीनतम नीति निर्माणमा ढिलाइ हुनुसंगै श्रम मन्त्रालयले दक्ष कामदारको निर्यात बढाउने नयाँ नीति निर्माण गर्न सकेको छैन । योसंगै रोजगारदातासँग संवादको समेत अभाव छ । नेपाली कामदारहरुलाई प्रतिस्पर्धी मुलुकहरूका कामदारसँग भिड्न सक्ने गरि तयार पार्नु सरकारको काम हो । यसको जिम्मेवारी श्रम मन्त्रालयको हो तर श्रम मन्त्रालय बेथितिकै रजगजमा रमाईरहँदा नीति सुधारमा तत्परनै छैन ।

नेपालले नेपाली कामदारलाई अरु देशको युवासँग भिड्न सक्ने गरि प्रशिक्षण तथा सीप विकासमा लगानी गरेको छैन । बिभिन्न मन्त्राललले तालिमको नाममा बर्षेनी अर्बौं पैसा बाड्ने गरेका छन् तर त्यसको प्रभावकारीतामाथी गम्भीर प्रश्नहरु उठेका छन् । श्रम बजार अनुसार कामदारहरूलाई आवश्यक तालिम प्रदान गर्नेतर्फ सरकारले पर्याप्त चासो देखाएको छैन ।

जब दक्ष कामदार रोजगारमा जोडिदैनन् तब नेपाली कामदारले पाउने सेवा-सुविधामा समेत असर पर्छ । नेपालीले पाउने तलबमा समेत असर पुग्छ । बैदेशिक रोजगारको बेथिति बढेसँगै बिभिन्न बिचौलिया मार्फत विदेश पुगेका युवाहरुले भनेजस्तो काम नपाउने, तलब नपाउने जस्ता समस्या बढ्नु सम्बन्धित निकायकै कमजोरी हो । यो कमजोरीको कारण रेमिट्यान्समा समेत प्रत्यक्ष असर परिरहेको छ । कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को एक महत्त्वपूर्ण अंश रेमिट्यान्सले ओगटेको छ । तर, दक्ष कामदारको घट्दो मागका कारण रेमिट्यान्स प्रवाहमा असर पर्न थालेको अवस्था छ ।

लाखौँ युवा विदेशमा छन् तर उनीहरुले औशतमा पठाउने तलब मान क्रमश कम छ । वैदेशिक रोजगारमा भएको बेथितिकै कारण विदेशमा कामदारहरुले अबैधानिक माध्यम हुण्डीबाट पैसा पठाईरहेको समेत पाइएको छ । रोजगारमा जोडिएको युवाले पठाउने पैसा हुण्डीको कारण विदेशमै रोकिनु नेपालको अर्थतन्त्रलाई पर्ने ठूलो मार हो । यसमा सरोकारवाला पक्षहरु मौन छन् ।

नेपालको श्रम मन्त्रालयले आफ्नो नीतिगत कमजोरी सच्याउन नसक्दा वैदेशिक रोजगारीमा जाने नेपाली कामदारहरूको अवसर झन् खुम्चिँदै गईरहेको छ । यसले व्यक्तिगत रूपमा कामदारहरूलाई मात्र असर गरिरहेको छैन । यसले देशको समग्र आर्थिक वृद्धिमा पनि नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ ।