अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सोमबार भारतमाथि ‘थप कर’ लगाउने धम्की दिँदा भारतले पनि अबेर राति प्रतिक्रिया दिएको छ ।
ट्रम्पले सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म ट्रुथ सोसियलमा लेखेका छन् , “रुसको युद्ध मेसिनबाट युक्रेनमा कति मानिसहरू मारिएका छन् भन्ने कुराको भारतलाई वास्ता छैन । त्यसैले म भारतमाथि कर बढाउनेछु ।”
प्रतिक्रियामा भारतले ट्रम्पको धम्कीलाई ‘अनुपयुक्त र तर्कहीन’ भनेको छ ।
भारतीय विदेश मन्त्रालयले भन्यो, “अमेरिकाले अझै पनि आफ्नो आणविक उद्योगको लागि युरेनियम हेक्साफ्लोराइड, विद्युतीय सवारी उद्योगको लागि प्यालेडियम, मल र रसायनहरू रूसबाट आयात गर्दछ ।”
भारत हाल रूसी तेलको सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्तामध्ये एक हो । सन् २०२२ मा रूसले युक्रेनमा आक्रमण गरेपछि धेरै युरोपेली देशले व्यापार घटाए, त्यसपछि भारत रूसको लागि एक महत्त्वपूर्ण बजार बन्यो ।
ह्वाइट हाउसका डेपुटी चिफ अफ स्टाफ स्टीफन मिलरले फक्स न्यूजलाई दिएको अन्तर्वार्तामा ट्रम्पको भनाइ उदृत गर्दै भनेका छन्, “भारतले रूसबाट तेल खरिद गरेर युक्रेन युद्धको लागि आर्थिक सहयोग गर्नु स्वीकार्य छैन ।”
‘भारतले चीन जत्तिकै तेल रूसबाट किन्छ’
ट्रम्पले भन्सार शुल्क बढाउने कुरा गरेका छन्, तर कति भन्सार शुल्क बढाउने भन्ने कुरा भनेका छैनन् । ट्रम्पको यो धम्की त्यस्तो समयमा आएको हो, जब उनले केही दिन अघि मात्र भारतमा २५ प्रतिशत भन्सार शुल्क लगाउने घोषणा गरेका थिए ।
ट्रुथ सोसियलमा उनले लेखेका छन्, “भारतले रुसबाट ठूलो मात्रामा तेल मात्र खरिद गरिरहेको छैन, तर यो खरिद गरिएको तेलको ठूलो हिस्सा खुला बजारमा बेचेर ठूलो नाफा पनि कमाउँदैछ । युक्रेनमा रुसको युद्ध मेसिनले कति मानिसहरूलाई मारिरहेको छ भन्ने कुराको उनीहरूलाई वास्ता छैन । यस कारणले गर्दा म भारतमा कर बढाउनेछु ।”
ट्रम्पले यो पनि भने, “यदि भारतले रुसबाट सैन्य उपकरण र तेल खरिद गर्न जारी राख्यो भने विद्यमान शुल्कको अतिरिक्त जरिवाना पनि लगाउन सकिन्छ ।” भारतले गरेको यो खरिदले रुसलाई युक्रेनमा युद्ध जारी राख्न मद्दत गरिरहेको उनको आरोप छ ।
ट्रम्पको पछिल्लो भन्सार शुल्क बढाउने धम्की अघि स्टीफन मिलरले फक्स न्यूजलाई दिएको अन्तर्वार्तामा भारत र रूसबीचको व्यापारको बारेमा टिप्पणी गरेका थिए ।
मिलरले भने, “रूसबाट तेल खरिद गर्ने सन्दर्भमा भारत लगभग चीनको बराबर छ भन्ने थाहा पाउँदा मानिसहरू छक्क पर्नेछन् । यो अचम्मलाग्दो छ । भारतले आफूलाई हाम्रो सबैभन्दा नजिकको मित्र भन्छ, तर हाम्रा उत्पादनहरू किन्दैन । भारतले आप्रवासनमा समस्या सिर्जना गर्छ । यो अमेरिकी कामदारहरूको लागि धेरै खतरनाक छ र रूसी तेल पनि किन्छ, जुन स्वीकार्य छैन । राष्ट्रपति ट्रम्प भारतसँग राम्रो सम्बन्ध चाहन्छन्, तर हामीले वास्तविकता बुझ्नुपर्छ ।”
भारतको प्रतिक्रिया
भारतको विदेश मन्त्रालयले ट्रम्पको आलोचनालाई अस्वीकार गर्दै भन्यो, “अमेरिका र युरोपेली संघ आफैंले रूससँग व्यापार जारी राखेका छन् ।” गत वर्ष कडा प्रतिबन्धका बावजुद अमेरिकाले रुससँग अनुमानित ३.५ अर्ब डलरको सामानको व्यापार गरेको थियो ।
विदेश मन्त्रालयले युक्रेन द्वन्द्व सुरु भएदेखि नै अमेरिका र युरोपेली संघले भारतलाई रुसबाट तेल खरिद गर्न निशाना बनाएको बताएको छ । वास्तवमा परम्परागत तेल आपूर्ति युरोपतिर मोडिएपछि भारतले रुसबाट तेल आयात गर्न थालेको थियो ।
विदेश मन्त्रालयले भनेको छ, “भारतले रूसबाट तेल आयात गर्न थाल्यो किनभने द्वन्द्व पछि परम्परागत आपूर्ति युरोपतिर मोडिएको थियो । त्यतिबेला अमेरिका आफैंले भारतलाई यस्तो आयात गर्न प्रोत्साहित गरेको थियो ताकि विश्व तेल बजारको स्थिरता बलियो रहोस् । भारतले आफ्ना उपभोक्ताहरूलाई सस्तो र स्थिर ऊर्जा प्रदान गर्न आयात गर्छ । यो विश्व बजारको अवस्थाको बाध्यता हो । तर, यो उल्लेखनीय छ कि भारतको आलोचना गर्ने देशहरू आफैं रूससँग व्यापार गरिरहेका छन् । भारतजस्तै यो व्यापार उनीहरूको देशको लागि आवश्यक बाध्यता होइन ।”
भारतले स्पष्ट रूपमा भनेको छ, “कुनै पनि प्रमुख अर्थतन्त्रजस्तै भारतले आफ्नो राष्ट्रिय हित र आर्थिक सुरक्षाको रक्षा गर्न सबै आवश्यक कदम चाल्नेछ ।”
ट्रम्पले कर बढाउने धम्की दिएको रात भारतका विदेशमन्त्री एस. जयशंकर नयाँ दिल्लीमा बिमस्टेक संगीत महोत्सव ‘सप्तसुर’मा भाग लिइरहेका थिए ।
आफ्नो भाषणमा जयशंकरले भने , “हामी जटिल र अनिश्चित समयमा बाँचिरहेका छौं । हाम्रो सामूहिक चाहना भनेको केही देशहरूको वर्चस्व नभएर न्यायपूर्ण र प्रतिनिधिमूलक विश्वव्यापी व्यवस्था हेर्नु हो । यो प्रयासलाई प्रायः राजनीतिक वा आर्थिक सन्तुलनको रूपमा हेरिन्छ । परम्पराहरूको विशेष महत्त्व हुन्छ किनभने अन्ततः तिनीहरूले हाम्रो पहिचान निर्धारण गर्छन् ।”
विज्ञहरू के भन्छन् ?
भारतका रणनीतिक मामिला विज्ञ ब्रह्मा चेल्लानी भन्छन्, “ट्रम्पसँग व्यवहार गर्नु भारतको लागि चुनौती बनेको छ ।”
चेलानी एक्समा लेख्छन् , “आफ्नो आक्रामक ट्यारिफ नीति र नियमहरूको बेवास्ताका साथ ट्रम्प भूराजनीतिक विघटनकारी साबित भइरहेका छन् । उनीसँग व्यवहार गर्नु कुनै पनि देशको लागि चुनौती हो । विशेषगरी जोखिम प्रतिरोधी भारतको लागि । उनको पछिल्लो धम्कीले भारतलाई रूससँगको व्यापारमा पश्चिमाहरूको पाखण्डमाथि प्रश्न उठाउन बाध्य पारेको छ ।”
“यो उल्लेखनीय छ कि पश्चिमी देशहरूले भारतले रुसबाट तेल किनेकोमा आलोचना गर्छन्, जबकि उनीहरू आफैंले आफ्नो व्यापारमार्फत रुसलाई धेरै पैसा पठाउँछन् । यो अझ विडम्बनापूर्ण छ किनभने पश्चिमी समूह युक्रेनमा रुसविरुद्ध छद्म युद्ध लडिरहेको छ,” उनी थप्छन् ।
दिल्लीस्थित थिंक ट्याङ्क ग्लोबल ट्रेड रिसर्च इनिसिएटिभ (GTRI) का प्रमुख अजय श्रीवास्तव भन्छन्, “रुससँग भारतको तेल व्यापारको बारेमा ट्रम्पको दाबी धेरै कारणले भ्रामक छ । यो व्यापार पारदर्शी छ र अमेरिकालाई यसबारे पूर्ण जानकारी थियो ।”
श्रीवास्तव थप्छन्, “पश्चिमी प्रतिबन्धहरूले आपूर्ति अवरुद्ध गरेपछि भारतले विश्व बजारलाई स्थिर बनाउन तेल खरिद बढायो, जसले विश्वव्यापी तेलको मूल्यमा भएको तीव्र वृद्धिलाई रोक्न मद्दत गर्यो । भारतका तेल रिफाइनरीहरू चाहे सार्वजनिक होस् वा निजीले कच्चा तेल कहाँबाट किन्ने भनेर निर्णय गर्छन् । तिनीहरूले मूल्य, आपूर्तिको सुरक्षा र निर्यात नियमहरूजस्ता कारकहरूमा आधारित निर्णय लिन्छन् । यी रिफाइनरीहरू स्वतन्त्र रूपमा काम गर्छन् र रूस वा अन्य कुनै देशबाट तेल किन्न सरकारी स्वीकृति आवश्यक पर्दैन ।”
यसैबीच भारतका लागि पूर्व अमेरिकी राजदूत एरिक गार्सेट्टीको बयान सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेको छ । एक भिडिओमा एरिक गार्सेट्टी भन्छन्, “भारतले रूसी तेल किनेको थियो किनभने अमेरिकाले भारतले निर्धारित मूल्य सीमामा तेल किन्न चाहेको थियो । यो उल्लङ्घन थिएन । अमेरिकाले तेलको मूल्य बढ्न चाहँदैनथ्यो र उनीहरूले त्यसो गरे ।”
एरिक गार्सेट्टीले मे २०२४ मा एक अन्तर्वार्ताको क्रममा यो कथन भनेका थिए ।
अब्जर्भर रिसर्च फाउन्डेसन (ओआरएफ) मा उपनिर्देशक (रणनीतिक अध्ययन) कबीर तनेजा भन्छन्, “यो रोचक छ कि अमेरिकाको ट्यारिफ आक्रमणले टर्की, यूएई, साउदी अरेबिया र कतारलाई असर गरिरहेको छैन, यद्यपि ती सबैले रूससँग व्यापार गरिरहेका छन् । ट्रम्पले सम्भवतः भारतलाई लक्षित गरिरहेका छन् किनभने भारतले भारत र पाकिस्तानबीच युद्धविराम ल्याउने उनको दाबीसँग असहमति जनाएको थियो ।”
ओआरएफका वरिष्ठ फेलो सुशान्त सरीनले ट्रम्पको धम्कीलाई भारत-अमेरिका सम्बन्धमा विश्वास गुमाउनुको रूपमा हेर्छन् ।
उनले एक्समा लेखेका छन्, “रोचक ! भारतले रूससँग ईयू र अमेरिकाको व्यापारको उल्लेख गर्यो, तर चीनले रूसी तेल किन्ने र ट्रम्पप्रति चीनको दृष्टिकोणको उल्लेख गरेन । अमेरिकाले भारतको विश्वास गुमाएको छ । ट्रम्पको क्रोधित शुल्क हटाइएपनि भारतमा अब अमेरिकालाई कसले विश्वास गर्नेछ ?” –बीबीसी हिन्दीबाट
