खोज

सन् १९७५ मे १६ मा विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा आरोहण गर्ने जापानकी जुन्को ताबेई पहिलो महिला बन्नुभयो ।

आधा शताब्दीपछि विश्वको सबैभन्दा अग्लो पर्वतमा महिलाद्वारा हजारौँ आरोहण हुन लागेको छ ।

आठ हजार आठ सय ४९ मिटर (२९ हजार ३२ फिट) अग्लो शिखर चढ्नु मुख्यतया पुरुषहरूको उपलब्धि रहेको छ ।

हिमालयन डाटाबेसका आँकडाहरूको एएफपी विश्लेषण अनुसार सन् २०२५ मे महिनासम्म महिलाहरू नौ सय ६२ पटक सगरमाथा शिखर पुगेका थिए भने पुरुषहरू ११ हजार नौ सय ५५ पटक त्यहाँ पुगेका थिए ।

– सीमित हुने छैन –

सन् १९७५ मा ताबेई सगरमाथा शिखरमा पुग्दा उहाँभन्दा अघि ३८ पुरुष त्यहाँ पुगिसकेका थिए ।

उहाँको सम्पूर्ण महिला टोलीसँग उहाँले आफ्नो अभियानका लागि प्रायोजकहरू खोज्न सङ्घर्ष गर्नुभएको थियो । प्रायः उहाँहरूलाई आफ्ना बच्चाहरूको हेरचाह गर्नु नै राम्रो हुने भनिएको थियो ।

“सबै पुरुषले हाम्रो रुचिहरूलाई सीमित गर्छन् र म सीमित हुन चाहन्नँ”, ताबेईले आरोहण गरी फर्किएपछि आफ्नो नोटबुकमा लेख्नुभयो ।

एघार दिनपछि एक तिब्बती महिला फान्टोग विपरीत दिशाबाट शिखरमा पुग्नुभयो । उहाँले सगरमाथा आरोहण गर्ने आफू पहिलो महिला भएको विश्वास गर्नुभयो । ओर्लिएपछि मात्र ताबेईले आफूलाई पछि पारेको थाहा पाउनुभयो ।

आफ्नो नोटबुकमा ताबेईले आफ्ना अन्य लक्ष्यहरू उल्लेख गर्नुभयो : विश्वको दोस्रो सबैभन्दा अग्लो शिखर के२ चढ्ने र वैज्ञानिक पत्रिकामा काम गर्न फर्कने ।

– केही महिला शेर्पा –

त्यसयता सगरमाथामा ८५ विभिन्न राष्ट्रियताका आठ सय ७० फरक महिलाले आरोहण गरेका छन् र केहीले धेरै पटक सफलता हासिल गरेका छन् ।

नेपाली पर्वतारोहीहरू पछि संयुक्त राज्य अमेरिका, भारत र चीनले शिखरमा सबैभन्दा बढी पुरुषहरू पठाएका छन् र ३९ प्रतिशत महिला पठाएका छन् ।

आफ्ना ग्राहकहरूलाई सगरमाथासम्म साथ दिने नेपाली गाइडहरू अर्थात शेर्पाहरू लगभग सबै पुरुष छन् ।

सगरमाथाको घर नेपालमा पुरुषहरूले गरेको आरोहणको आधा हिस्सा छ तर महिलाहरूको केवल नौ प्रतिशत मात्र : ६६ फरक महिलाद्वारा ९० आरोहण भएको छ ।

सन् २०१२ मा आरोहण गरेकी दावा याङ्जुम शेर्पा हाल सन् २०१८ मा अन्तर्राष्ट्रिय डिप्लोमा प्राप्त गर्ने प्रमाणित नेपाली गाइड हुने एक मात्र महिला हुनुहुन्छ ।

“यो एउटा चुनौतीपूर्ण क्षेत्र हो, अझ बढी यदि तपाईं एउटी छोरी हुनुहुन्छ भने । त्यहाँ केही व्यक्तिहरू थिए जसले यो छोरीको काम होइन, मैले काम पाउँदिन भनी भनेका थिए”, उहाँले भन्नुभयो ।

यसअघि सन् १९९३ मा पासाङ ल्हामु शेर्पा सगरमाथा शिखरमा पुग्ने पहिलो नेपाली महिला बन्नुभएको थियो ।

अवतरणको समयमा उहाँ उचाइ रोगबाट पीडित एक सहकर्मीसँग बस्नुभएको थियो । दुवैको थकानका कारण मृत्यु भयो ।

उहाँ राष्ट्रिय नायिका बन्नुभयो र सगरमाथाको आधार शिविरबाट आज पदयात्रा गर्दा उहाँलाई श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्ने स्मारकबाट सुरु हुन्छ ।

सन् २००० मा शिखरमा पुग्ने दोस्रो महिला एवं पासाङ ल्हामुकी उत्तराधिकारी लाक्पा शेर्पाले त्यसपछि आरोहणको सङ्ख्याका लागि महिला रेकर्ड दाबी गर्नुभएको छ र उहाँले मे महिनासम्म १० पटक आरोहण गरिसक्नुभएको छ ।

– अक्सिजन बिना –

जुन्को ताबेईको १३ वर्षपछि न्युजिल्यान्डकी लिडिया ब्राडी सन् १९८८ मा अक्सिजनको बोतल बिना शिखरमा पुग्ने पहिलो महिला बन्नुभयो । अक्सिजनको बोतल श्वासप्रश्वासको सहायता हो र यसले उचाइको प्रभावलाई क्षतिपूर्ति दिन्छ ।

जसै उहाँले एक्लै आरोहण गर्नुभयो, उहाँको अभियानका अन्य सदस्यहरू नेपालको राजधानी काठमाडौँ फर्के । त्यहाँ उनीहरूले सार्वजनिक रूपमा उहाँको सफलतामा शङ्का व्यक्त गरे ।

आफ्नो अनुमतिले अनुमति दिएको भन्दा अर्को मार्ग लिएका कारण निकालिनुको सामना गर्दै ब्राडीले नेपाली पर्यटन मन्त्रालयमा आफ्नो उपलब्धि दाबी नगर्ने निर्णय गर्नुभयो तर यसलाई वर्षौंपछि मान्यता दिइयो ।

महिला र पुरुषलाई सँगै लिइँदा केवल दुई सय २९ आरोहण अर्थात एक प्रतिशतभन्दा कम अक्सिजन बिना सफल भएका छन् । ब्राडी र अन्य केवल नौ महिला यो सूचीमा छन् ।

– महिलाहरू राम्रोसँग तयार –

“यो पूरक अक्सिजनसँग चढ्नुभन्दा फरक खेल हो । शायद महिलाहरू त्यसको बारेमा अलिकति बढी जागरुक छन्”, जर्मनीकी बिल्ली बिर्लिङले भन्नुभयो । बिर्लिङ हिमालयन डाटाबेसकी निर्देशक हुनुहुन्छ र उहाँले सगरमाथा शिखरसम्मको अभियानहरू ट्र्याक गर्नुहुन्छ ।

“महिलाहरू प्रायः राम्रोसँग तयार हुन्छन् र जब पर्वतमा जोखिम लिने कुरा आउँछ, तिनीहरू सायद अलि बढी रूढीवादी हुन्छन् । त्यसैले सायद एउटी महिला एक्लैले भन्छिन्, ‘तपाईंलाई थाहा छ, यो धेरै खतरनाक छ, म तल जान्छुु’, जबकि एक पुरुष पर्वतारोही अझै पनि जान्छ”, सन् २००९ मा सगरमाथा आरोहण गर्नुभएकी बिर्लिङले भन्नुभयो ।

त्यसैले हरेक वर्ष प्रयास गर्ने एक सय महिलामध्ये केवल ६६ प्रतिशत मात्र सफल हुन्छन् । पुरुषहरूको ७५ प्रतिशतको तुलनामा उनीहरूको मृत्युदर कम हुन्छ । सगरमाथाको भिरालोमा प्रत्येक एक सय ५३ प्रयासमा एक महिलाको मृत्यु हुन्छ भने प्रत्येक ७० प्रयासमा एक पुरुषको मृत्यु हुन्छ ।

सगरमाथाको शिखरमा महिलाहरू अझै पनि अल्पसङ्ख्यकमा छन् । त्यहाँ पुग्ने महिलाहरूको अनुपात बढ्दै गइरहेको छ । तिनीहरू सन् २००० को दशकमा १६ पुरुष बराबर एक थिए भने दुई दशकपछि १० मा एक भएका छन् ।

“अहिले मेरा धेरैजना साथी छन् जो अविवाहित छन् र सन्तानविहीन छन् र उनीहरूले बढी पैसा कमाउँछन्, त्यसैले तिनीहरू बाहिर गएर आठ हजारमाथिका शिखरहरूमा जान सक्छन्”, बिर्लिङले भन्नुभयो ।

आरोहणको लागत ४५ हजार डलरदेखि दुई लाख डलरसम्म फरक हुन्छ ।